WASIT MD

หัวข้อ

• หน้าที่การทำงาน
• ภาวะขาดเทสโทสเตอโรน
• การตรวจเทสโทสเตอโรน
• การรักษาภาวะพร่องเทสโทสเตอโรน
• ผลข้างเคียงจากเทสโทสเตอโรน
• พฤติกรรมที่ช่วยเพิ่มเทสโทสเตอโรน

---

เทสโทสเตอโรนมีหน้าที่อย่างไร ?

เทสโทสเตอโรนมีหน้าที่สร้างมวลกระดูกและกล้ามเนื้อ สร้างเม็ดเลือดแดง ควบคุมการทำงานของสมอง เช่น อารมณ์ทางเพศ ความกระตือรือร้น และความคิด ควบคุมอวัยวะเพศ เช่น การผลิตอสุจิ และการแข็งตัวของอวัยวัเพศ

---

เทสโทสเตอโรนสร้างมาจากไหน ?

เทสโทสเตอโรนถูกสร้างจากอัณฑะ ซึ่งคนปกติจะมีสองอัน อยู่ด้านข้างอวัยวะเพศชาย

การควบคุมการหลั่งเทสโทสเตอโรนทำร่วมกับสมองส่วนไฮโปทาลามัสและต่อมพิทูอิทารีหรือต่อมใต้สมอง โดยไฮโปทาลามัสจะหลังฮอร์โมน GnRh (gonadotropin releasing hormone) ไปที่ต่อมใต้สมอง และต่อมใต้สมองจะหลั่งฮอร์โมน LH (lutenizing hormone) และ FSH (follicle stimulating hormone) ผ่านกระแสเลือดไปที่ตัวรับฮอร์โมนที่อัณฑะ ระดับเทสโทสเตอโรนจะถูกควบคุมด้วยไฮโปทาลามัส ถ้าระดับเทสโทสเตอโรนมากเกินไปไฮโทาลามัสจะหลั่งฮอร์โมนลดลง แต่ถ้าเทสโทสเตอโรนน้อยเกินไปไฮโทาลามัสจะหลั่งฮอร์โมนมากขึ้น

Hypothalamic-pituitary-gonadal axis

(joshya/shutterstock.com)

---

ภาวะเทสโทสเตอโรนต่ำเป็นอย่างไร ?

ภาวะเทสโทสเตอโรนต่ำเกิดได้ในคนอายุมาก ซึ่งเป็นการสร้างฮอรโมนเทสโทสเตอโรนได้น้อยลงจากอัณฑะ แต่ะอาจเกิดจากสาเหตุอื่นได้ เช่น ความผิดปกติที่ไฮโปทาลามัส หรือต่อมใต้สมอง

อาการของภาวะเทสโทสเตอโรนต่ำนั้นไม่จำเพาะ และอาจไปเหมือนกับอาการของโรคอื่นได้ อาการที่อาจเกิดขึ้น ได้แก่ อารมณ์เปลี่ยนแปลง เช่น หงุดหงิดง่าย หรือซึมเศร้า อาการสมาธิสั้น ความคิดช้าลง ความแข็งแรงลดลง มวลกล้ามเนื้อลดลง มวลไขมันเพิ่มขึ้น อวัยวะเพศแข็งตัวลดลง และอารมณ์ทางเพศลดลง

---

การตรวจภาวะเทสโทสเตอโรนต่ำทำอย่างไร ?

สามารถตรวจได้จากเลือด แนะนำให้ตรวจช่วงเช้าเนื่องจากเทสโทสเตอโรนจะมีการขึ้นลงระหว่างวันได้ โดยจะมีฮอร์โมนหลั่งปริมาณมากในช่วงเช้า

อาหารและน้ำตาลสามารถทำให้การหลั่งเทสโทสสเตอโรนลดลงได้ จึงแนะนำให้อดอาหารก่อนการมาตรวจเลือด เนื่องจากความผกผันของระดับเทสโทสเตอโรน จึงแนะนำให้ตรวจสองครั้งเพื่อความแม่นยำ

---

Sex hormone binding globulin (SHBG) คืออะไร ?

SHBG คือโปรตีนที่จับกับเทสโทสเตอโรน เทสโทสเตอโรนที่ถูกหลั่งจากอัณฑะส่วนใหญ่จะจับกับโปรตีนคือ SHBG และแอลบูมิน จะมีเทสโทสเตอโรนที่ไม่ได้จับกับโปรตีนเหล่านี้ เรียกว่าฟรีเทสโทสเตอโรน จะมีปริมาณประมาณ 0.5-3% เทสโทสเตอโรนกับกับ SHBG ประมาณ 30-44% และจับกับแอลบูมินประมาณ 54-68% ฮอร์โมนที่ออกฤทธิ์คือชนิดที่เป็นฟรีเทสโทสเตอโรน และเทสโทสเตอโรนที่จับกับแอลบูมิน ซึ่งเป็นการจับกับอย่างหลวม เทสโทสเตอโรนที่จับกับ SHBG นั้นเป็นแบบแน่นหนาและจะไม่ค่อยออกฤทธิ์ กลไกนี้เราเชื่อว่าเป็นการเก็บสำรองฮอร์โมนไว้ใช้เมื่อร่างกายขาดแคลน

ในคนที่มีภาวะบางอย่างที่อาจจะทำให้ SHBG เปลี่ยนแปลงได้ อาจจะแก้ไขภาวะนั้นก่อน และอาจทำให้เทสโทสเตอโรนกลัยมาปกติได้ ดังตาราง

---

---

ระดับเทสโทสเตอโรนที่ผิดปกติคือเท่าไร ?

ค่าที่ผิดปกติของเทสโทสเตอโรนทั้งหมดคือ <300 ng/dL การตรวจเทสโทสเตอโรนควรจะทำร่วมกับประเมินอาการเทสโทสเตอโรนต่ำเป็นหลัก

การตรวจฟรีเทสโทสเตอโรนและ SHBG ยังไม่แนะนำให้ตรวจในผู้ป่วยทุกรายเป็นมาตรฐานเนื่องจากยังไม่มีหลักฐานของการตรวจชัดเจนว่าเป็นประโยชน์ และความยุ่งยากและความคลาดเคลื่อนของการตรวจ อาจตรวจเพิ่มเติมในผู้ป่วยที่สงสัยภาวะที่มีผลต่อ SHBG หรือในการตรวจเทสโทสเตอโรนทั้งหมดอยู่ในระดับเกือบต่ำ

---

มีการตรวจเพิ่มเติมอย่างอื่นไหม ?

ในผู้ป่วยที่เทสโทสเตอโรนต่ำ ควรมีการตรวจฮอร์โมนต่อมใต้สมอง LH ร่วมด้วย เนื่องจากถ้า LH ต่ำจะบอกถึงความผิดปกติของต่อมใต้สมอง

ก่อนเริ่มการรักษาด้วยเทสโทสเตอโรน ควรมีการตรวจความเข้มข้นของเลือด (hematocrit) ถ้ามี >50% ควรหยุดการรักษาและหาสาเหตุก่อน

การตรวจค่ามะเร็งต่อมลูกหมาก (PSA, prostate specific antigen) เพื่อคัดกรองมะเร็งต่อมลูกหมาก เนื่องจากยังไม่มึข้อมูลชัดเจนในการเกิดมะเร็งต่อมลูกหมากในผู้ป่วยที่ได้รับเทสโทสเตอโรนเพิ่ม

---

การรักษาเทสโทสเตอโรนต่ำทำอย่างไร ?

การักษาที่นิยมในปัจจบันเป็นการฉีดเข้ากล้าม ได้แก่ testosterone enanthate และ cypionate เป็นแบบออกฤทธิ์สั้น อาจจะฉีด 1-2 ครั้งต่อสัปดาห์ ข้อดีคือสามารถปรับโดสได้เร็วถ้ามีผลข้างเคียง แต่มีข้อเสียคือช่วงแรกหลังการฉีดอาจมีระดับยาในเลือดมากอาจทำให้มีอาการผิดปกติได้

แบบฉีดเข้ากล้ามออกฤทธ์ยาวได้แก่ testosterone undecanoate ซึ่งอาจจะฉีดเดือนละครั้ง มีข้อดีคือไม่ต้องฉีดบ่อยครั้ง และระดับยาในเลือดคงที่ แต่อาจจะต้องฉีดยาปริมาณต่อครั้งมาก (3-4 ml)

แบบเจลทาผิวหนัง มีข้อดีคือสามารถปรับโดสยาได้ง่าย สามารถเช็ดออกได้ มีผลข้างเคียงเกี่ยวกับความเข้นข้นของเลือดน้อย แต่มีข้อเสียคืออาจจะส่งยาไปหาผู้หญิงหรือเด็กได้จากการสัมผัส และอาจระคายเคืองผิวได้

แบบฝังใต้ผิวหนัง ข้อดีคือไม่ต้องใช้ยาบ่อย อาจฝังทุก 3-6 เดือน แต่มีข้อเสียคือต้องใช้การผ่าตัดขนาดเล็กในการใส่

แบบกิน มีข้อดีคือสะดวก แต่มีข้อเสียคือเทสโทสเตอโรนจะดูดซึมเข้าสู่กระแสเลือดจากการกินไม่ค่อยดี เนื่องจากถูกขับออกโดยตับ และอาจเกิดพิษต่อตับได้

---

ข้อควรระวังในการักษาด้วยเทสโทสเตอโรนมีอะไรบ้าง ?

ผู้ป่วยที่ต้องการมีบุตร เนื่องจากการได้รับเทสโทสเตอโรนจากภายนอก จะทำให้การผลิตอสุจิลดลง อาจใช้เวลานาน 1-2 ปีในการที่ปริมาณอสุจิจะกลับมาเท่าเดิม

การมีความเข้มข้นของเลือดมาก (hematocrit >54%) อาจเพิ่มความเสี่ยงการเกิดลิ่มเลือดไปอุดที่เส้นเลือดหัวใจหรือเส้นเลือดสมองได้ ถ้ามีภาวะดังกล่าวอาจพิจารณาลดโดสเทสโทสเตอโรนลง

ผมร่วง ผิวหนังมันและเป็นสิว นอนกรน

---

การตรวจติดตามหลังได้รับเทสโทสเตอโรนทำอย่างไร?

ผู้ป่วยควรมีการตรวจติดตามระดับเทสโทสเตอโรน 3-6 เดือนหลังได้รับการรักษา และอาจทุก 6-12 ถ้าระดับคงที่แล้ว ควรมีการตรวจความเข้นเข้นของเลือด (hematocrit) และค่ามะเร็งต่อมลูกหมากร่วมด้วย (PSA)

ควรประเมินการหยุดใช้เทสโทสเตอโรน ถ้าหลังจากการได้รับการรักษาแล้ว 3-6 เดือนมีระดับเทสโทสเตอโรนปกติ แต่อาการผิดปกติยังมีอยู่ เนื่องจากอาการผิดปกติดังกล่าวอาจเป็นจากสาเหตุอื่นที่ไม่ใช่เทสโทสเตอโรนต่ำ

---

การเพิ่มเทสโทสเตอโรนโดยไม่ใช้ยาสามารถทำได้อย่างไรบ้าง ?

การกินอาหารควรกินไขมันให้เพียงพอ เนื่องจากคอเลสเตอรอลจะถูกนำไปสร้างเป็นเทสโทสเตอโรน การกินอาหารที่ไขมันต่ำอาจทำให้เทสโทสเตอโรนต่ำได้ ควรกินอาหารให้แคลอรี่เพียงพอกับขนาดร่างกายและกิจกรรมที่ทำประจำวัน เนื่องจากถ้าร่างกายอยู่ในภาวะที่ขาดพลังงานจะทำให้เทสโทสเตอโรนต่ำเช่นกัน และควรกินสังกะสี แมกนีเซียม และวิตามินดีให้เพียงพอ แร่ธาตุเหล่านี้จะช่วยในการสร้างเทสโทสเตอโรนได้

นอกจากอาหารแล้ว เรายังสามารถปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสามารถทำได้ ผู้ป่วยที่อ้วนควรลดน้ำหนักให้เป็นปกติ ควรออกกำลังกายโดยใช้แรงต้าน เช่น การยกน้ำหนัก โดยเฉพาะกล้ามเนื้อนัดใหญ่ เช่น ต้นขา หลัง หรืออก และควรนอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ

---

References:

Nassar GN, Leslie SW. Physiology, Testosterone. [Updated 2023 Jan 2]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK526128/.

Melmed S, Koenig R, Rosen CJ, Auchus RJ, Goldfine AB. Williams Textbook of Endocrinology, 14th edition. Elsevier; 2019.

Mulhall JP, Trost LW, Brannigan RE, et al. Evaluation and Management of Testosterone Deficiency: AUA Guideline. J Urol. 2018;200(2):423-432. doi:10.1016/j.juro.2018.03.115.

Whittaker J, Wu K. Low-fat diets and testosterone in men: Systematic review and meta-analysis of intervention studies. J Steroid Biochem Mol Biol. 2021;210:105878. doi:10.1016/j.jsbmb.2021.105878

Smith SJ, Teo SYM, Lopresti AL, Heritage B, Fairchild TJ. Examining the effects of calorie restriction on testosterone concentrations in men: a systematic review and meta-analysis. Nutr Rev. 2022;80(5):1222-1236. doi:10.1093/nutrit/nuab072.

Prasad AS, Mantzoros CS, Beck FW, Hess JW, Brewer GJ. Zinc status and serum testosterone levels of healthy adults. Nutrition. 1996;12(5):344-348. doi:10.1016/s0899-9007(96)80058-x.

Smith SJ, Teo SYM, Lopresti AL, Heritage B, Fairchild TJ. Examining the effects of calorie restriction on testosterone concentrations in men: a systematic review and meta-analysis. Nutr Rev. 2022;80(5):1222-1236. doi:10.1093/nutrit/nuab072.

Pilz S, Frisch S, Koertke H, et al. Effect of vitamin D supplementation on testosterone levels in men. Horm Metab Res. 2011;43(3):223-225. doi:10.1055/s-0030-1269854.

Fui MN, Dupuis P, Grossmann M. Lowered testosterone in male obesity: mechanisms, morbidity and management. Asian J Androl. 2014 Mar-Apr;16(2):223-31. doi: 10.4103/1008-682X.122365. PMID: 24407187; PMCID: PMC3955331.

Riachy R, McKinney K, Tuvdendorj DR. Various Factors May Modulate the Effect of Exercise on Testosterone Levels in Men. J Funct Morphol Kinesiol. 2020 Nov 7;5(4):81. doi: 10.3390/jfmk5040081. PMID: 33467296; PMCID: PMC7739287.

Leproult R, Van Cauter E. Effect of 1 week of sleep restriction on testosterone levels in young healthy men. JAMA. 2011 Jun 1;305(21):2173-4. doi: 10.1001/jama.2011.710. PMID: 21632481; PMCID: PMC4445839.